Poniższy scenariusz lekcji o deepfake jest przewidziany na czterdzieści pięć minut i nie wymaga sprzętu poza jednym urządzeniem z projektorem. Powstał z myślą o klasach starszych szkoły podstawowej i o szkole ponadpodstawowej, z zaznaczeniem miejsc, które w młodszych grupach trzeba skrócić. Celem nie jest wystraszenie uczniów ani pokazanie im, jak takie materiały powstają, tylko nauczenie dwóch rzeczy: rozpoznawania po źródle i reagowania, gdy coś takiego dotknie kogoś z klasy.
Scenariusz należy do działu AI w klasie i całości opisanej w głównym przewodniku AI a dziecko. Materiał merytoryczny do przygotowania się znajdziesz w tekście Deepfake dziecka.
W skrócie
- 45 minut, jedno urządzenie z projektorem, bez potrzeby dostępu do sprzętu przez uczniów.
- Cel: rozpoznawanie po źródle, a nie po dziwnych dłoniach, oraz znajomość reakcji.
- Nie pokazujemy szkodliwych materiałów ani nie generujemy wizerunku uczniów.
- Najważniejsze zdanie lekcji: przesłanie dalej to rozpowszechnianie.
- Zadanie domowe sprawdza umiejętność, a nie zapamiętane definicje.
Cele lekcji
Po zajęciach uczeń powinien umieć trzy rzeczy. Po pierwsze, zadać trzy pytania sprawdzające pochodzenie materiału zamiast oceniać go po wyglądzie. Po drugie, wskazać, co robi, gdy dostanie materiał dotyczący koleżanki albo kolegi: nie przesyła dalej, nie kasuje od razu, mówi dorosłemu. Po trzecie, wiedzieć, że wykonanie i rozesłanie materiału intymnego z udziałem osoby małoletniej jest przestępstwem, także wtedy, gdy sprawca sam jest nieletni.
Warto zapisać te trzy cele na tablicy na początku i wrócić do nich w podsumowaniu, bo lekcja o zagrożeniach łatwo rozjeżdża się w dyskusję o technologii. Trzeci cel jest najważniejszy prawnie i najczęściej pomijany, bo uczniowie zwykle myślą wyłącznie o roli ofiary.
| Czas | Etap | Co robi nauczyciel |
|---|---|---|
| 0-5 min | Wprowadzenie | Pytanie: skąd wiemy, że zdjęcie jest prawdziwe? Zbieranie odpowiedzi |
| 5-15 min | Demonstracja | Generowanie neutralnego obrazu na żywo, rozmowa o tym, jak łatwo powstaje |
| 15-30 min | Praca w grupach | Trzy pytania o źródło zastosowane do przykładowych materiałów |
| 30-40 min | Konsekwencje | Scenki decyzyjne: co robię, gdy dostaję taki materiał |
| 40-45 min | Podsumowanie | Powrót do celów, zapisanie trzech zasad w zeszycie |
Przebieg: wprowadzenie i demonstracja
Zacznij od pytania otwartego: skąd wiemy, że zdjęcie albo nagranie przedstawia coś, co naprawdę się wydarzyło. Uczniowie zwykle wskazują szczegóły wizualne, co jest doskonałym punktem wyjścia, bo za chwilę zobaczą, że ta metoda zawodzi. Zapisz ich odpowiedzi na tablicy, wrócicie do nich pod koniec.
Następnie wygeneruj na żywo jeden neutralny obraz, na przykład wymyślone zwierzę w konkretnej scenerii albo fikcyjną postać w stylu fotografii. Chodzi o pokazanie, jak niewiele wysiłku wymaga stworzenie czegoś przekonującego. Nie generuj wizerunku uczniów, nauczycieli ani osób publicznych, nawet żartobliwie, bo lekcja o granicach nie może zaczynać się od ich przekroczenia.
Przebieg: praca w grupach
Podziel klasę na zespoły i daj każdemu trzy przygotowane wcześniej materiały: jeden autentyczny, jeden wygenerowany i jeden autentyczny, ale wyrwany z kontekstu. Zadanie polega na zastosowaniu trzech pytań: kto to opublikował, gdzie jeszcze to jest, po co ktoś miałby to zrobić. Grupy notują odpowiedzi i formułują werdykt.
Najciekawszy dydaktycznie jest trzeci przypadek, bo pokazuje, że materiał może być prawdziwy i mimo to wprowadzać w błąd. To rozszerza lekcję poza samą technologię i uczy myślenia o kontekście. Metodę trzech pytań opisuję szerzej w tekście Dezinformacja i treści generowane.
Przebieg: konsekwencje i decyzje
Ta część jest najważniejsza i nie należy jej skracać, gdy zabraknie czasu. Przedstaw trzy sytuacje decyzyjne: dostaję materiał dotyczący koleżanki z klasy, widzę, że ktoś taki materiał rozsyła, sam jestem osobą, której to dotyczy. Przy każdej poproś uczniów o wskazanie konkretnego działania, a nie o ogólne deklaracje.
Trzy zdania, które powinny paść i zostać zapisane: nie przesyłam dalej, bo przesłanie to rozpowszechnianie; nie kasuję od razu, bo to jedyny dowód; mówię dorosłemu, bo osoba, której to dotyczy, potrzebuje pomocy szybciej niż za tydzień. Warto dodać czwarte: jeśli to spotka ciebie, wina jest zawsze po stronie osoby, która to zrobiła. Kontekst prawny opisuję w tekście Aplikacje rozbierające zdjęcia.
Podsumowanie i zadanie domowe
Wróć do listy z tablicy z początku lekcji i zapytaj, które z wypisanych sposobów rozpoznawania nadal wydają się pewne. To domyka lekcję logicznie i pokazuje, że wnioski wynikły z pracy uczniów, a nie z wykładu. Na koniec zapiszcie trzy zasady reagowania.
Jako zadanie domowe sprawdza się polecenie praktyczne: znajdź jeden materiał, który krążył w sieci w ostatnim tygodniu, i sprawdź go trzema pytaniami, zapisując odpowiedzi. To zadanie jest przy okazji odporne na generowanie, bo dotyczy konkretnego, świeżego przykładu i wymaga pokazania procesu. Więcej takich poleceń opisuję w tekście Prace domowe odporne na AI.
Uwagi organizacyjne
Trzy rzeczy warto ustalić przed lekcją. Po pierwsze, materiały do pracy w grupach przygotuj sam i sprawdź je wcześniej, zamiast szukać przykładów na żywo przy klasie. Po drugie, uprzedź wychowawcę, jeśli w klasie miała miejsce podobna sytuacja, bo lekcja może być dla kogoś trudna. Po trzecie, przygotuj informację o tym, gdzie uczeń może szukać pomocy, i zostaw ją w widocznym miejscu.
W młodszych klasach skróć część o konsekwencjach prawnych i rozbuduj część o reagowaniu, bo dla dziesięciolatka użyteczna jest głównie zasada „nie przesyłam, mówię dorosłemu”. Szerzej o tym, co dzieje się na kolejnych etapach rozwoju, piszę w przewodniku AI a wiek dziecka. Numery wsparcia i ścieżki zgłoszeń zebrałam w tekście Gdzie zgłosić i szukać pomocy.
Gdy sprawa jest poważna
Jeśli w trakcie lekcji okaże się, że sytuacja dotyczy kogoś z klasy, przerwij realizację scenariusza i przejdź do procedury.
- Nie omawiaj przypadku na forum. Porozmawiaj z uczniem po zajęciach.
- Powiadom wychowawcę i dyrekcję, zgodnie z procedurami szkoły.
- 116 111 i 800 12 12 12 – wsparcie dla ucznia, całodobowo.
- dyzurnet.pl – zgłoszenie nielegalnych treści, 112 przy bezpośrednim zagrożeniu.
Co zrobić dziś
- Przygotuj trzy materiały do pracy w grupach i sprawdź je wcześniej.
- Zapisz trzy cele lekcji, żeby wrócić do nich w podsumowaniu.
- Przygotuj kartkę z numerami wsparcia i zostaw ją w klasie.
- Uprzedź wychowawcę, jeśli temat może dotyczyć kogoś z klasy.
Czego nie robić
- Nie generuj wizerunku uczniów, nauczycieli ani osób publicznych, nawet dla przykładu.
- Nie pokazuj szkodliwych materiałów. Do celów lekcji wystarczą przykłady neutralne.
- Nie skracaj części o reagowaniu. To ona ma praktyczne znaczenie.
- Nie omawiaj przypadku z klasy na forum, nawet bez podawania nazwiska.
Najczęstsze pytania
Dla jakich klas jest ten scenariusz?
Głównie dla starszych klas szkoły podstawowej i dla szkoły ponadpodstawowej. W młodszych grupach warto skrócić część o konsekwencjach prawnych i rozbudować część o reagowaniu, bo tam użyteczna jest przede wszystkim zasada nieprzesyłania dalej.
Czy pokazywać uczniom, jak powstają takie materiały?
Nie. Do celów lekcji wystarczy demonstracja na neutralnym przykładzie pokazująca, jak łatwo powstaje przekonujący obraz. Nie generuje się wizerunku uczniów, nauczycieli ani osób publicznych.
Jaka jest najważniejsza część lekcji?
Część o reagowaniu, czyli trzy zasady: nie przesyłam dalej, nie kasuję od razu, mówię dorosłemu. To ona ma praktyczne znaczenie, a rozpoznawanie materiałów jest wobec niej wtórne.
Co zrobić, gdy okaże się, że sytuacja dotyczy kogoś z klasy?
Przerwać realizację scenariusza, nie omawiać przypadku na forum, porozmawiać z uczniem po zajęciach i powiadomić wychowawcę oraz dyrekcję zgodnie z procedurami szkoły.
Jakie zadanie domowe zadać po tej lekcji?
Sprawdzenie jednego materiału, który krążył w sieci w ostatnim tygodniu, trzema pytaniami o źródło, z zapisaniem odpowiedzi. Zadanie jest przy okazji odporne na generowanie, bo dotyczy świeżego przykładu i wymaga pokazania procesu.